اتحاد عاقل و معقول
اتحاد عاقل و معقول
۱۳۹۶-۰۶-۱۵
انسان را به آسانی نمی توان شناخت
تفاوت میان علم و معرفت
۱۳۹۶-۰۶-۱۷
نمایش همه

ایراد اهل ظاهر به فلاسفه

ایراد اهل ظاهر به فلاسفه

ما قبلا ایراد عرفا به فلاسفه را بررسی کرده بودیم و اکنون به جنبه دیگری از مخالفت ها با فلسفه می پردازیم. ایراد اهل ظاهر به فلاسفه درست برعکس چیزی است که عرفا آن را ادعا می کنند. زیرا اعتراض اهل ظاهر به فلاسفه این است که این طایفه از مرحله جمود به ظواهر دینی تجاوز کرده و راه طغیان و انحراف در پیش گرفته اند. معنی سخن اهل ظاهر این است که فلاسفه باید در مرحله جمود بر ظواهر توقف کرده و از هرگونه تعمق و تدبّر در متون دینی که خود نوعی تعالی و فرا رفتن است اجتناب ورزند.

به این ترتیب می توان ادعا کرد که فلاسفه از سوی دو طایفه و به واسطه دو جهت متقابل، مورد اشکال و اعتراض واقع شده اند. این دو جهت متقابل یکی فرو ماندن است و دیگری فرا رفتن. اشکال عرفا به فلاسفه این است که این طایفه در مرحله پایین تر از شهود و مکاشفه فرو مانده اند ولی اشکال اهل ظاهر به این طایفه این است که آنان از مرحله جمود بر ظواهر فرا رفته اند.

تامل در مطالب مزبور نشان می دهد که آنچه محل نزاع و کشمکش واقع شده به مساله فرو ماندن و فرا رفتن، مربوط می گردد. در این مساله نیز تردید نیست که فرو ماندن و فرا رفتن از شئون ادراک بوده و به اختلاف مراحل و مراتب اندیشه باز می گردد. اکنون اگر این واقعیت را بپذیریم که این اختلاف از نوع اختلاف طولی در عالم اندیشه است و همواره بین مراتب مختلف ادراک، یعنی ادراک حسی و خیالی و عقلی و شهودی تحقق دارد ناچار باید این حقیقت را نیز بپذیریم که هر یک از این طوایف بر وفق مرتبه ادراک خود سخن می گوید.

در ادامه بخوانید:  ایراد عرفا به فلاسفه

کسی که به اختلاف طولی مراتب ادراک معترف است، بخوبی می داند که ادراک خیالی، از حیث رتبه وجودی از ادراک حسی بالاتر است چنان که ادراک عقلی نیز از حیث رتبه وجودی بالاتر از ادراک خیالی است. این اختلاف مراتب در مرحله شهود و مکاشفه نیز تحقق دارد به همین جهت سخنان اولیاء و مقربان برحسب مراتب معنوی و باطنی آنان ارزیابی می شود. عارف بزرگ قرن هفتم شیخ محمود شبستری در منظومه گلشن راز می گوید:

در این ره اولیا باز از پس و پیش         نشانی داده اند از منزل خویش

او در یک بیت دیگر سخنان آدمیان را به طور کلی برحسب مراتب و مراحل ادراک آنان تقسیم بندی کرده و گوید:

سخنها چون به وفق منزل افتاد          در افهام خلایق مشکل افتاد

شیخ محمود شبستری در این بیت سخن آدمیان را ظهور و تجلی اندیشه و مرتبه ادراک آنان دانسته و معتقد است که مرتبه ادراک هر شخص منزل و توقّف گاه او به شمار می آید. تردیدی نیست که آدمیان بر وفق منزل و مرتبه ادراک خود سخن می گویند. اکنون اگر اختلاف مراتب ادراک از نوع اختلاف در مراتب وجود شناخته شود، مشکل تفاهم میان اهل اختلاف اجتناب ناپذیر خواهد بود.

در ادامه بخوانید:  اتحاد عاقل و معقول

ایراد اهل ظاهر به فلاسفه و عرفا

این دو طایفه (اهل ظاهر و عرفا) اگرچه در مخالفت با فلسفه همسو و هم آوازند ولی مخالفت و خصومت اهل ظاهر با عرفا به مراتب بیشتر و شدیدتر است از مخالفت آنان با فلاسفه. کسانی از اهل ظاهر در زمان حال می شناسم که خصومت آنان نسبت به شیخ محیی الدین بن عربی و اتباعش به مراتب بیشتر است از دشمنی آنان نسبت به ابن سینا و پیروان او. این اشخاص نسبت به آثار صدرالمتألهین شیرازی نیز به حکم اینکه آمیخته با عرفان است خصومت و دشمنی می ورزند. ولی همین اشخاص در باب آثار ابن سینا با نوعی بردباری و سهل انگاری سخن می گویند.

این نکته را نباید از نظر دور داشت که دشمنی و پافشاری اهل ظاهر علیه مواضع فلاسفه به هیچ وجه در یک درجه و به یک اندازه نیست. همانگونه که موافقت و هماهنگی مراتب دارد، مخالفت و خصومت نیز دارای مراتب مختلف است. تردیدی نمیتوان داشت که اکثر فقها و محدثان اعم از شیعه و سنی در طول تاریخ فرهنگ اسلامی به فلسفه و سایر علوم عقلی روی خوش نشان نداده اند ولی این مخالفت شدت و ضعف داشته و برحسب شرایط مختلف تاریخی دارای نشیب و فراز بوده است. در برخی موارد شدت این مخالفت به اندازه ای بوده که کتب فلسفی یا به دریا ریخته شده یا طعمه شعله های سوزان آتش گشته است. به احتمال زیاد می توان گفت، گمنام بودن نویسندگان رسائل اخوان الصّفا که تعدادی از اندیشمندان را تشکیل می دهند با این مخالفت ها بی ارتباط نیست.

در ادامه بخوانید:  نومینالیسم و انکار کلیات

انتقادهای دو تن از اهل ظاهر به فلاسفه

ابوالعبّاس تقی الدین احمد بن حلیم معروف به ابن تیمیه (۶۶۱- ۷۲۸) است که در بسیاری از آثار خود فلاسفه را به شدت مورد انتقاد قرار داده است. همچنین ملا محمد امین استرآبادی است (وفات ۱۰۳۰) که در خصومت و عناد نسبت به فلاسفه دست کمی از ابن تیمیه ندارد. ابن تیمیه نه تنها با فلاسفه به مخالفت برخاسته بلکه فنّ منطق را نیز مورد حمله های خود قرار داده و کتابی بزرگ در همین باب تحت عنوان «الردّ علی منطقیین» به رشته تحریر در آورده است. بررسی همه جانبه اعتراضات و اشکالاتی که ابن تیمیه بر مسائل منطقی و فلسفی وارد کرده از حوصله این مختصر بیرون است ولی در عین حال می کوشیم در اینجا به نحو اختصار به برخی از اعتراضات او اشاره کنیم.

ابن تیمیه برای اینکه از نفوذ عقل و دخالت فلسفه در دین برای همیشه جلوگیری کند به یک اصل اشاره می کند که برای اهل ظاهر اهمیت فراوان دارد. او می گوید:

هیچگاه انسان به ایمان واقعی دست نمی یابد مگر اینکه نسبت به پیغمبر اسلام ایمان جازم داشته باشد ایمان جازم نیز چیزی است که در آن به هیچ وجه، قید و شرط متصور نباشد یعنی اگر کسی سخن پیغمبر را تنها در صورت بپذیرد که برخلاف عقل صریح نباشد؛ چنین شخصی مومن نخواهد بود.

به عبارت دیگر می توان گفت که ایمان جازم تنها در صورتی تحقق می پذیرد که انسان سخن پیغمبر را حتی اگر مخالف عقل صریح باشد بپذیرد. لازمه سخن ابن تیمیه در اینجا این است که هر گاه عقل با شرع تعارض پیدا کند، مقدم داشتن شرع بر عقل واجب خواهد بود. او خود به این مساله توجه داشته و با صراحت تمام آن را مطرح کرده است. ابن تیمیه برای اثبات این مدعا که در هنگام تعارض شرع و عقل، شرع بر عقل مقدم خواهد بود به عقل تمسک جسته و اقامه برهان کرده است.

او می گوید: دلیل تقدم شرع بر عقل این است که همه آنچه در شرع وارد شده، مورد تصدیق عقل قرار گرفته است ولی همه آنچه عقل آن را می پذیرد، مورد تصدیق شرع نیست. به عبارت دیگر می توان گفت که در نظر ابن تیمیه اعتبار احکام عقل مشروط به امضای شرع است ولی اعتبار احکام شرع هرگز مشروط به امضای عقل نیست. ابن تیمیه برای اثبات این مدعا که در هنگام تعرض عقل و شرع، باید شرع را مقدم دانست، دست به استدلال منطقی زده و برای اثبات مقدّم نبودن عقل، به خود عقل تمسک کرده است.

در ادامه بخوانید:  قواعد تعریف هستی چیست؟

استدلال ابن تیمیه برای کنار زدن استدلال!

ابن تیمیه بخوبی می داند که برای عقب راندن عقل از معرکه نزاع، باید به خود عقل توسل جست زیرا محکوم کردن عقل جز به وسیله عقل امکان پذیر نیست. به همین جهت است که او تدبیری اندیشیده و نظریه ای ابراز داشته که در کمتر کتابی می توان آن را یافت. ابن تیمیه می گوید: عقل که متولی و متصدّی درک حقایق است، پیغمبر خدا را به عنوان تولیّت در وصول به حقایق پذیرفت و سپس خود را از مقام تولیّت عزل کرد زیرا عقل، آگاهی دارد که تصدیق و ایمان آوردن به آنچه پیغمبر از جانب خدا آورده لازم است و اطاعت از دستورات او نیز واجب می باشد.

ابن تیمیه برای اثبات مدعای خود دست به سعی و کوششی دیگر زده و خواسته تا از طریق ذکر مثال به مساله مورد ادعای خود وضوح و روشنی بخشد. او از این مثال استفاده کرده و گفته است: «هر گاه یک  شخص عامی که تقلید از مجتهد جامع الشرایط برای وی واجب است از طریق شخص عامی دیگر به وجود شرایط جواز تقلید در یک مجتهد جامع الشرایط آگاهی پیدا کند و سپس بین همین شخص عامی که عامی اول را به وجود شرایط جواز تقلید در فلان شخص مجتهد، آگاه کرده، ولی هرگز نمی تواند بگوید «قول من مقدم بر قول مجتهد است» زیرا وقتی او شخص عامی اول را به وجوب تقلید از فلان مجتهد هدایت کرد، معنی سخن وی این است که هر چه آن مجتهد به عنوان فتوا می گوید واجب الاطاعه و لازم الاتباع است. ابن تیمیه در این مثال، عقل را یک شخص عامی دانسته که عامی دیگر را به وجوب پیروی از شخص پیغمبر هدایت کرده است. او سپس از مثال استفاده کرده می گوید: هر گاه بین عقل که دیگری را به وجوب پیروی از پیغمبر هدایت کرده و بین خود پیغمبر اختلاف پیدا شود باید قول پیغمبر را مقدم دانست. هر گوینده و نویسنده ای می تواند از ذکر مثال بهره جوید و موضوع مورد بحث خود را از طریق مثال، وضوح و روشنی بخشد. ابن تیمیه نیز از این هنر استفاده کرده ولی این نکته را نیز باید همواره رعایت کرد که مثال با موضوعی که مورد مثال واقع می شود، بیگانه و بی ارتباط نباشد.

در ادامه بخوانید:  گوهر آگاهی

در مثالی که ابن تیمیه انتخاب کرده علاوه بر اینکه عامی خواندن عقل مناسبت لازم را ندارد، این سوال اساسی نیز مطرح می شود که چرا او به تعدد عقل قائل شده و از ذکر مثال به عنوان دو شخص عامی، دو عقل را منظور کرده است؟ پر واضح است که یک شخص عامی با شخص عامی دیگر در عین اینکه از اتحاد نوعی برخوردارند، از جهت شخصیت نیز دارای اختلاف بوده و اختلاف در شخصیت نیز یک امر واقعی بشمار می آید در حالی که مساله عقل و معقولات چنین نبوده و نمی توان در مورد آن از اختلاف شخصیت سخن گفت. به طور مثال می توان گفت: امتناع اجتماع نقیضین، یک امر معقول به شمار می آید. این امر معقول هم برای حسن قابل تعقل است و هم برای حسین. ولی در عین اینکه یک امر معقول برای دو شخص قابل تعقل است به هیچ وجه نمی توان ادعا کرد که امر معقول، دارای دو شخصیت متفاوت است. درست است که شخصیت حسن غیر از شخصیت حسین است ولی معقولی که حسن تعقل کرده و عنوان آن امتناع اجتماع نقیضین است به هیچ وجه غیر از همین معقول در عالم تعقل حسین نیست.

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

لطفا معادله را حل کنید *