منشأ صدور چیزی، منشأ صدور ضد آن نیست

سخن هرکس، تراز روح اوست
۱۳۹۳-۰۲-۰۷
رونمایی از اثر جدید دکتر دینانی «معمای زمان، حدوث جهان»
۱۳۹۳-۰۲-۱۰
نمایش همه

منشأ صدور چیزی، منشأ صدور ضد آن نیست

home_school_slide_1_bg

الشیئ لایصدر عنه و لایثمر ما یضاده

‏این قاعده در دو کتاب معروف صدرالدین قونوی که عبارتند از نصوص و مفتاح الانس مورد بحث قرار گرفته است. عبارت قاعده در این دو کتاب تفاوت اندکی را نشان می دهد که به هیچ وجه تفاوت در معنی آن نیست.

‏آنچه در اینجا ذکر شد، مطابق است با آنچه در کتاب نصوص آمده است؛ در حالی که آنچه در کتاب مفتا‏ح الانس آمده، جمله «لا یصدر عنه» را ندارد و فقط به ذکر این عبارت اکتفا شده است «الشیئ لا یثمر مایضاده و ما یناقضه».

‏صدرالدین قونوی این قاعده را یک قاعده عام می داند. یعنی هر چیزی که بتواند مصدر یک شیئ و یا اشیاء قرار گیرد، از دایره شمول آن بیرون نخواهد بود. به موجب این قاعده، مبدأ صدور هر شیئ هرگز منشأ صدور ضد خود نیست، بلکه آنچه صادر می شود، همواره با مصدر خویش مناسبت دارد و آفریده را هرگز با آفریدگار تباین و تناقض نیست؛ چنانکه در قرآن شریف آمده {قل کلّ یعمل علی شاکلته} یعنی کردار هرکس نموداری است از وی. به طوری که می توان آشکارا هر کسی را در کردارش یا گفتارش، که بخشی از کردار وی است، جستجو نمود. «قول و فعل آمد گواهان ضمیر» (۱) کلام موسی(ع) را از کلیم الله بودنش نشانی است و سخن فرعون را که گفته است «أنا ربّکم الأعلی» از عداوتش با حق تبارک و تعالی حکایتی. از فرومایه همواره فرومایگی درخور است و از شخص بزرگ همیشه بزرگواری سزاوار است.

‏با فرومایه روزگار مبر   هرگز از شاخ بید برنخوری (۲)

‏هیچ دانایی تاکنون از حنظل، انتظار حلوا نداشته و هیچ کس از حلوا جز شیرینی ‏نچشیده است. ‏آفریدگار جهان که احسن الخالقین است، انسان را در احسن تقویم آفرید؛ چنانکه گفته است {لقد خلقنا الإنسان فی أحسن تقویم} و به مقتضای حدیث منقول از معصوم (ع): «إنّ الله خلق آدم علی صورته» بنیاد آفرینش بشر را بر مثال خویش استوار ساخت.

برهان قاعده

‏صدرالدین قونوی برای اثبات این قاعده، علاوه بر آنچه از طریق نقل آمده، به یک برهان عقلی نیز تمسّک کرده است؛ و آن برهان عبارت است از اینکه ثمره هر شیئ که از آن صادر می شود، همواره اثر آن شیئ است. و اثر هر شیئ اعم از این که جزئی باشد یا کلی، لازمه شیئ است؛ و لازمه هر شیئ هیچ گاه نمی تواند ضد ملزوم خود یا نقیض آن باشد. بنابراین، نتیجه این است که «الشیئ لا یصدر عنه و لا یثمر ما یضاده».

‏برخی بر این برهان اشکال کرده اند و گفته اند لزوم بین دو شی ء همواره موجود است، اگرچه آن دو شیئ متناقض باشند. بنابراین، کبرای برهان که می گوید: «لازم شی ء هیچ گاه منافی با ملزوم خود نیست» از اعتبار ساقط می گردد.

‏پاسخ صدرالدین قونوی، به این اشکال این است که لزوم بین دو شیئ هر گاه واقعاً در خارج وجود داشته باشد، تنافی نیز بین آنها نخواهد بود و لازم شی ء با ملزوم خود مناسب خواهد بود. ولی اگر آن لزوم واقعاً در خارج موجود نباشد، لازم نیست که با ملزوم خود مناسب باشد. چنان که می گوید:

  • ‏و تحقیقه أنّه إذا تحقّق تقدیراً للزوم الجزئی، تحقّق الأثمار و الثّمره مناسبه و إذا لم یتحقّق فالمترتب عدم الأثمار لا أثمار العدم. (۳)

توهم نقض

‏برخی گمان کرده اند که این قاعده، عام نیست و همه موارد را به طور کلی شامل نمی شود.

‏منشا گمان این جماعت این است که به صدق قاعده در برخی موارد برحسب ظاهر نقض وارد شده است. موارد زیر را می توان نمونه ای برای نقض قاعده به حساب آورد:

  1. موجودات ثابت و مجرد، منشأ صدور موجودات حادث و فانی می باشند.
  2. جهان با همه کثرت هایی که در آن مشاهده می شود، از واحد حقیقی صادر می گردد.
  3. در عالم طبیعت برحسب تجربه طبی، سقمونیا، گیاهی که طبعاً حار است، موجب ‏تبرید مزاج می شود.

دفع توهم

‏کلیه مواردی که ذکر شد، برحسب ظاهر مناقض با مفاد قاعده می باشند، زیرا در آنها ‏نتیجه که اثر شیئ و لازم آن است، با مبدأ که مؤثر و ملزوم است، مناسب نیست، بلکه منافی و مناقض است. ولی اگر این موارد با دقت و امعان نظر مورد بررسی قرار گیرند، معلوم می شود که به هیچ وجه مخالف با مفاد قاعده نیست؛ زیرا در این موارد، اثر که همان ثمره است، بر ذات مؤثر من حیث هو هو، مترتب نیست؛ بلکه منشأ اثر، ذات شیئ مشروط است. بنابراین مجموع شرط و مشروط مؤثر خواهند بود؛ در حالی که آنچه در مورد قاعده معتبر است، این است که صفت مؤثر بودن و مصدر قرارگرفتن متعلق به نفس ذات شیئ بوده باشد و به اصطلاح معروف، وصف به حال شیئ باشد نه وصف به حال متعلق؛ چنان که صدرالدین قونوی می گوید:

‏و هذا عام فی کل ما یسمّی مصدراً لشیئ أو أشیاء؛ أو أصلاً مثمراً لکن إنّما یکون له هذا الوصف بإعتبار من حیث هو هو…

‏با توجه به آنچه گذشت، جایی برای توهم که از ناحیه مشاهده مثال های مذکور پیدا شده باقی نمی ماند؛ زیرا در این گونه موارد، اگر اثر با مؤثر یا لازم با ملزوم متضاد یا متناقض است، به واسطه شرطی است که خارج از ذات شی ء است. و آن شرط در مورد مثال اول، بنابر آنچه در باب ربط حادث به قدیم گفته اند، عبارت است از حرکات فلکی و اتصالات کوکبی. و در مورد مثال دوم عبارت است از پیدایش کثرت ماهوی در عقل اول و سایر عقول تا عقل فعال که کدخدای عالم عناصر به شمار می آید. و در مورد مثال سوم عبارت است از اسهال صفرا که می تواند موجب تبرید مزاج گردد.

پاورقی ها:

  1. جلال الدین رومی، مثنوی
  2. سعدی، کلیات
  3. مفتاح الانس. ص ۲۹

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

لطفا معادله را حل کنید *