قاعده دوم: قاعده امکان أشرف

Ghavaed
قاعده اول: انتقالُ الاعراضِ محالٌ
۱۳۹۱-۱۰-۱۷
سقراط جهان اسلام ، خواجه نصیر طوسی است !
۱۳۹۱-۱۰-۱۸
نمایش همه

قاعده دوم: قاعده امکان أشرف

Ghavaed

برای شرکت در دوره حضوری آموزش کتاب قواعد کلی فلسفه کلیک کنید

ملاصدرا در اسفار این قاعده را به طور مبسوط مورد بحث قرار داده است و اکثر اقوال و عقاید مربوط به آن را نقد و بررسی کرده است. وی این قاعده را میراثی از فیلسوف اول، ارسطو می داند، چنان که می گوید: «فی قاعده امکان الاشرف الموروثه من الفیلسوف الاول ممّا یتشعب عن اصل امتناع صدور الکثره عن الواحد الحق» و این عبارت را نیز از کتاب « السماء و العالم » ارسطو نقل می کند: «یجب ان یعتقد فی العلویّات ما هو اکرم» سپس از ابوعلی سینا، شیخ اشراقی و محمد شهرزوری نام می برد که این بزرگان در بیشتر آثار خود قاعده امکان اشرف را جهت اثبات بسیاری از مسائل مهم فلسفی به کار برده اند.

بیان قاعده

قاعده امکان اشرف عبارتست از اینکه در تمام مراحل وجود لازم است ممکن اشرف، بر ممکن اخس مقدم باشد. به عبارت دیگر هرگاه ممکن اخس موجود شود، ناچار باید پیش از آن ممکن اشرفی موجود شده باشد. مثلا هنگامی که نفس و عقل را در نظر بگیریم و با یکدیگر مقایسه کنیم، مطمئن خواهیم شد که عقل برتر از نفس است؛ در این صورت اگر به صدور وجود نفس آگاه باشیم، به صدور وجود عقل پیش از آن نیز آگاه خواهیم بود. ملاصدرا جهت اثبات عقل، که آن را «مفارق قدسی» نامیده و به دوازده طریق استدلال نموده است که طریق سوم آن، قاعده « امکان اشرف» است.

برهان قاعده

برهانی که جهت اثبات این قاعده اقامه کرده اند ، به چندین طریق تقریر شده است که در اینجا به طرق گوناگون آن اشاره می شود: هرگاه ممکن اخس از باری تعالی صادر شده باشد، حتما پیش از آن باید موجود اشرف صادر شده باشد؛ زیرا در غیر این صورت، یکی از سه اشکال زیر لازم می آید:

  1. صدور کثیر از واحد
  2. اشرف بودن معلول از علت خویش
  3. وجود موجودی اعلی و اشرف از باری تعالی

و چون این اشکال های سه گانه، ممتنع و برخلاف عقل است، نتیجه میگیریم که موجود اشرف باید پیش از موجود اخس صادر شده باشد. اما وجه لزوم یکی از سه اشکال مزبور، در صورت عدم صدور موجود اشرف پیش از موجود اخس آن است که در این فرض یا باید موجود اشرف با موجود اخس توام با یکدیگر از حق تعالی صادر شده باشد، که در این صورت اشکال اول، یعنی صدور کثیر از واحد لازم می آید؛ یا باید موجود اشرف بعد از موجود اخس صادر شده باشد که اشکال دوم، یعنی اشرف بودن معلول از علت خویش لازم می آید. و یا باید موجود اشرف، با اینکه ممکن است اصلا صادر نشده باشد. نه قبل از موجود اخس و نه توام با آن و نه بعد از آن. در این صورت چنین موجودی که صدور آن ممکن است و از واجب الوجود صادر نشده است، باید عدم صدور آن مستند باشد به علتی که آن علت اشرف و اعلی از واجب الوجود باشد و این امر خود محال است. زیرا واجب الوجود، فوق ما لا یتناهی است و چیزی نمی تواند اشرف از او باشد.

شرایط قاعده

بیشتر کسانی که قاعده ممکن اشرف را معتبر می دانند و آن را به کار می برند ، برای جریان آن دو شرط عمده قائل اند که به ترتیب عبارتند از :

  1. موجود اشرف و موجود اخس با یکدیگر دو ماهیت متحد باشند .
  2. مورد جریان قاعده فقط مبدعات و موجودات ما فوق عالم کون و فساد باشند.

بنابراین قاعده امکان اشرف، در جهان عنصری و عالم حرکات و هم چنین مواردی که موجود اشرف و اخس اتحاد نوعی و ماهوی نداشته باشند، جاری نمی شود. ملاصدرا، اگر چه با معتبر بودن این دو شرط عمده مخالفت نکرده ولی چون در باب وجود، قائل به تشکیک است و وجود را یک حقیقت اصیل ذو مراتب می داند که بین افراد آن تفاوت نیست مگر به کمال و نقص در نفس حقیقت مشترکه وجود، قاعده امکان اشرف را در مراتب تشکیکی وجود جاری میداند و منشأ پیدایش اختلافات ماهیات و تفاوت انواع را اختلاف در مراتب وجود و سرچشمه این نوع تفاوت در مراتب وجود را نیز خود وجود می داند.

موارد جریان قاعده

با توجه به مطالب گذشته، می توان گفت مورد جریان قاعده امکان اشرف در مرحله نخست «عقل اول و کلیه عقول طولیه» است و در مرحله دوم «عقول عرضیه و ارباب انواع» و در مرحله سوم «اشباح مثالیه و صور برزخیه» است. ملاصدرا این قاعده را در غایات وجودیه اشیاء نیز جاری می داند. چنان که شریف را بر خسیس، بالفعل را بر بالقوّه، صورت را بر ماده، صدق را بر کذب مقدم می داند و معتقد است که در عالم کون و فساد اگر چه موجود اخس به حسب زمان بر موجود اشرف مقدم است، مانند نطفه که بر حیوان مقدم است و بیضه که از نظر زمان قبل از مرغ است، ولی در واقع موجود اشرف به حسب وجود و ایجاد پیش از موجود اخس است.

هرگاه ترتیب ذاتی و نظام آفرینش اشیاء مورد بررسی قرار گیرد، معلوم می شود که همواره وجوب بر امکان، فصل بر جنس، وحدت بر کثرت، اتصال بر انفصال، خیر بر شر و وجود بر عدم مقدم است. به این ترتیب می توان ادعا نمود که قاعده امکان اشرف در غایات وجودیه اشیاء به معنای مزبور نیز جاری می شود و مورد جریان آن در انحصار عالم عقول نیست؛ بلکه مفاد آن چنان که گذشت، این است که ممکن اشرف در تمام مراحل وجود بر ممکن اخس مقدم است و هرگاه ممکن اخس موجود باشد، بالضروره پیش از آن ممکن اشرف موجود خواهد بود. با توجه به جریان قاعده اماکن اشرف معلوم می شود که نقش آن در اثبات بسیاری از مسائل فلسفی شایان اهمیت فراوان است و نمی توان آن را نادیده انگاشت . چنانکه ملاصدرا به اهمیت قاعده و فواید بسیار آن اشاره کرده است.

8 دیدگاه ها

  1. رضا می‌گه:

    با سلام
    خیلی سایت خوبی دارین . لطفاً راهنمایی کنید برای امثال من که با دیدن برنامه معرفت به فلسفه و عرفان علاقه مند شدند و مبتدی هستند و اصطلاح های سخت مثل “ممکن اشرف” و … را نمیدونند چکار باید بکنیم یا از کجا شروع کنیم
    خدا شما را در این راه که شروع کردید ان شاء الله ثابت قدم نگاه دارد/.

    • مدیر سایت می‌گه:

      سلام دوست عزیز
      از اظهار لطف شما سپاسگذاریم .
      تا جایی که توان برای ما هست سعی در آسان کردن مطالب داریم تا حداقل جرقه ابتدایی برای شروع قدم نهادن در وادی پر تلاطم حکمت و معرفت را فراهم کنیم .با مطالعات اندکی می توانید با این اصطلاحات آشنا بشوید . البته چشم ما هم از این به بعد کمی روان تر وبا بیان ساده تر مطالب را منتشر خواهیم کرد تا برای همه قابل استفاده باشد
      قواعد فلسفه یکی از اساسی ترین لوازم برای یک سالک در راه خود شناسی و خداشناسی واصلا برای تفکر است . که آشنایی با آن ضروری است که البته برخی اصطلاحات آن نیازمند مطالعات بیشتر است .

  2. زهرا امیری می‌گه:

    طبق توضیحاتی که دادید چگونه گفته میشود که هرکس خود را بشناسد خدا را میشناسد ، به عبارتی چکونه شناخت اخس مقدم شدم به شناخت اشرف و شناخت اشرف در گرو شناخت اخس است ؟

    • مدیر سایت می‌گه:

      اگر برای مراتب وجود سه مرحله باشد که عبارت است از مرتبه مافوق ، مرتبه مادون و مرتبه متوسط ، فرض کنیم
      مرتبه مادون فقط رابط است و قوام آن به ما فوق خواهد بود . مرتبه متوسط نسبت به مرتبه پایین خود (مرتبه مادون ) مقوم و نسبت به مرتبه بالاتر خود رابط و متقوم خواهد بود.مرتبه مافوق هم که نسبت به مراتب مادون همواره مقوّم است .
      خوب اگر ممکن اخس تحقق یابد و پیش از آن ممکن اشرف تحقق پیدا نکند این اشکال لازم می آید که آنچه به حسب ذات متقوّم و عین ربط است ، بدون وجود متقوم تحقق پیدا کند که این معقول نیست

  3. s می‌گه:

    با سلام و سپاس از شما بابت تهیه مطالب…چند سوال داشتم.. ۱)مگر کذب از صدق یا عدم از وجود یا شر از خیر ایجاد میشود که این موارد متضاد را به عنوان مثل برای این قاعده آورده‌اید؟

    ۲) در مثل نطفه و حیوان، کدام علت اخس و کدام علت اشرف است؟ نطفهٔ حیوان الف موجب ایجاد حیوان ب میشود.. اگر اینطور بگوئیم حیوان الف اشرف بر نطفه و نطفه اشرف بر حیوان ب میشود، آیا این برداشت درست است؟

    ۳) این قوانین کلی‌ فلسفه، آیا در صورت ( خدای نکرده ) عدم اعتقاد به پروردگار هم صدق می‌کند؟ چون فرمودیید که سومین اشکال در صورت عدم اعتقاد به این برهان، وجودی موجودی برتر از خداوند است.

    ۴) چرا عقل برتر از نفس است؟

  4. مریم سیاس می‌گه:

    درود بر شما آیا مقدم رتبی به طریق اولی مقدم زمانی نیست؟

  5. سمیه می‌گه:

    سلام خدمت شما و از زحمات شما متشکرم من هم مثل یکی از دوستان از طریق سایت شما با فلسفه اشنا شدم دنبال مغرفت شناسی بودم که با سایت شما و برنامه معرفت اشنا شدم و برام بعضی از این مفاهیم سنگین هستند و برای حل این مشکل باید چکارکنم چون اصلا دلم نمیخاد این سایت و این برنامه را ترک کنم با سپاس فراوان از شما

  6. i می‌گه:

    سلام ببخشید این جمله بر طبق قاعده ی امکان اشرف درسته ازنظر علامه که تحقق کامل ترین درجه ی وجودی برای هر فردی نسبت مرتبه ی پایین تر است؟ینی قاعده ی امکان اشرف که در مجردات درسته این جمله میتونه منظورش مجردات باشه؟

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

لطفا معادله را حل کنید *