برنامه معرفت ۱۳ تیر ۱۳۹۳
۱۳۹۳-۰۴-۱۴
برنامه معرفت ۲۰ تیر ۱۳۹۳
۱۳۹۳-۰۴-۲۱
نمایش همه

ذات شیء، هرگز مقتضی نیستی خودش نیست

‏به مقتضای این قاعده، هیچ چیز خود به خود نابود نمی شود و ذات شیء هرگز مقتضی نیستی خود نمی باشد. بلکه همواره نیستی عارض بر ذات شیء می شود؛ زیرا اگر ذات هر شیء نیستی را اقتضا می کرد، هرگز موجود نمی شد. ‏برخی گمان کرده اند که این قاعده عام نیست و مسئله حرکت از دایره شمول آن خارج است؛ زیرا چنین پنداشته اند که حرکت خود به خود نابود می شود و ذات آن نیستی را می پذیرد و هر دم موجود و معدوم شدن خاصیت ذاتی آن است.

ولی این پنداری است محال که براساس محکم عقل استوار نیست؛ زیرا اگرچه حرکت موجودی است سیال و لغزنده که بر یک قرار نیست و همواره در حال موجود و معدوم شدن است؛ ولی هرگز بدون علت نه موجود می شود و نه معدوم؛ بلکه همواره با اتکاء به علت، جزئی از آن جای خود را به جزئی دیگر می دهد و به این ترتیب ادامه می یابد.

‏سهروردی

‏شیخ مقتول شهاب الدین سهروردی، این قاعده را تحت عنوان «‏الشیء لا یقتضی عدم نفسه» مورد بحث قرار داده و برای اثبات آن استدلال کرده است. در استدلال وی برای اثبات این قاعده، سخن تازه ای به چشم نمی خورد؛ زیرا استدلالش بر این اصل استوار است که اگر شیء در مقام ذات مقتضی نیستی خود باشد، هرگز به هستی نخواهد رسید و این همان ‏استدلالی است که برای اثبات این قاعده در آثار فارابی دیده می شود. سهروردی مسئله ابدیت و جاویدان بودن حق تعالی را بر این قاعده مبتنی دانسته است، به این ترتیب که گفته می شود اگر نیستی بر حق تعالی روا باشد، باید به یکی از سه طریق زیر باشد:

  1. نیستی را ذات او اقتضا کند.
  2. اموری که در وجود او دخالت دارند، نیستی را بپذیرند و نابود گردند.
  3. چیزی که نیستی آن در وجود حق تعالی موثر است، هستی پذیرد.
در ادامه بخوانید:  با تغییر در کمیت،کیفیت نیز تغییر می کند

‏به مقتضای این قاعده، طریق اول باطل است؛ زیرا چیزی که ذاتش اقتضای نیستی کند، هرگز موجود نمی شود، در حالی که حق تعالی موجود است.

‏طریق دوم نیز باطل است، زیرا حق تعالی از هر جهت واحد و بی نیاز است، و موجودی که واحد و بی نیاز باشد، هیچ گونه امری در وجود او دخالت نخواهد داشت؛ بنابراین نیستی او از، ناحیه نیستی غیر، امری نامعقول خواهد بود.

‏بطلان طریق سوم نیز به روشنی معلوم است؛ زیرا حق تعالی که واجب الوجود و بی نیاز بالذات است، هرگز موضوعی نخواهد داشت، و چیزی که دارای موضوع نباشد، مانع و مضادی نیز نخواهد داشت تا هستی آن موجب نیستی این گردد. و این از آن جهت است که حکما همواره وجود ضدین را وابسته به موضوع دانسته اند و در تعریف دو امر متضاد گفته اند: ‏هما أمران وجودیان یتواردان علی موضوع واحد بینهما غایه البعد و الخلاف.

پاورقی ها:

  1. رساله اثبات المفارقات. ص۱۹

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

لطفا معادله را حل کنید *